Een filosofische blik op de stikstofcrisis

Wat doet stikstof met de natuur? Of wat doet de natuur met stikstof?

De stikstofdiscussie in Nederland draait vaak om één vraag: wat doet stikstof met de natuur? Maar misschien zouden we ons net zo goed moeten afvragen: wat doet de natuur met stikstof?

Zij die willen bewijzen dat Natura2000-gebieden geen last hebben van stikstofdepositie kunnen dat bewijs niet leveren. Maar wie het tegendeel beweert — dat stikstof onze natuur wél onherstelbaar schaadt — kan dat evenmin. Dáár begint het essay “Crisis om stikstof: een filosofisch en democratisch probleem in Nederland”, waarin de stikstofproblematiek niet alleen ecologisch, maar ook fundamenteel filosofisch wordt benaderd.

De kringloop van stikstof: meer dan chemie

De zogeheten ‘stikstof-ecologen’ kijken vooral naar wat stikstof met de natuur doet. Maar natuurbeschermers in de praktijk zien juist hoe de natuur zelf met stikstof omgaat. Ondanks een overvloed aan stikstof in lucht en bodem, blijft stikstof een beperkende factor voor plantengroei. Dat komt door miljarden bodembacteriën en schimmels die stikstof schaarser maken — en daarmee planten én zichzelf beschermen tegen een teveel aan ‘gratis’ stikstof uit de lucht.

Buitenlandse wetenschappelijke literatuur laat zelfs zien dat bacteriën in de bodem meer stikstof afvoeren dan er via depositie neerdaalt. De huidige Kritische Depositiewaarde (KDW), waarop beleid en vergunningverlening zijn gebaseerd, ziet stikstof echter louter als een chemische stof — deels berekend, deels gemodelleerd. Maar voor de natuur zelf is stikstof vooral een biologische stof, onderdeel van een voortdurende kringloop.

Darwin en de N2000-natuur

Met hulp van Darwin en een simulatie laat het essay zien dat stikstofdepositie de huidige Natura2000-natuur niet bedreigt, maar juist heeft gevormd. De soorten die daar voorkomen, hebben zich in de loop der tijd aangepast aan de aanwezige stikstof. Soorten die dat niet konden, hebben eenvoudigweg nooit deel uitgemaakt van deze ecosystemen.

Vanuit die redenering hoeft Nederland deze ‘stikstofgevoelige’ soorten ook niet wettelijk te beschermen — ze vallen buiten de logica van de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR).

Een veranderde werkelijkheid

Opmerkelijk genoeg bleken soorten die in de jaren ’90 nog bestand waren tegen een dubbele hoeveelheid stikstof, 25 jaar later ineens ‘gevoelig’ voor de helft daarvan. De oorzaak ligt grotendeels in de manier waarop de overheid stikstof berekent, via het model AERIUS.

Daarbij wordt de rol van het bodemleven — bacteriën, schimmels, wormen — ernstig onderschat. Deze levende materie zet ammoniak en stikstofoxiden (NOx) om in onschadelijk stikstofgas. Wat in werkelijkheid een natuurlijk proces van zelfherstel is, wordt in de modellen vrijwel genegeerd.

Tijd voor herbezinning

De Stichting Samenleving Landbouw Natuur (SLN) roept daarom politiek en bestuur — landelijk én provinciaal — op om de huidige stikstoffocus binnen het Natura2000-beleid grondig te herzien.

De conclusie van het essay is helder: het huidige, destructieve beleid richting platteland en veehouderij mist wetenschappelijke grond. Het opschorten van vergunningen in grote delen van de economie is volgens deze analyse zinloos.

Het volledige essay “Crisis om stikstof: een filosofisch en democratisch probleem in Nederland” is te lezen op de website van Stichting Samenleving Landbouw Natuur: samenlevinglandbouwnatuur.nl/crisis-om-stikstof-ee…